|
برای مشاهده اسامی کتیبه ها و آثار موجود در تخت
فولاد اینجا را کلیک کنید .
پژوهش در سنگ
نوشته های گورستان تخت فولاد
مردم
اصفهان از دیر باز نه فقط در بین ایرانیان بلکه در جهان به ذوق و هنر
شهره آفاق بوده اند ، زیرا همیشه نمونه های زیبا و شاهکار های هنری از
سر پنجه سحرآمیز این هنرمندان تولد یافته است . بر همین اساس در تاریخ
صنایع ایران ، همیشه اصفهان دارای سبک و شیوه خاص خود، در تمام رشته
های هنری بوده که محققین این اسلوب را مکتب اصفهان نامیده اند .
مکتب
اصفهان به خوبی نشانگر این امر است که ذوق و طبع ظریف هنرمند اصفهانی
هر جا که ممکن بوده تجلی یافته است . نه تنها درمعماری،گچ
بری،کاشیکاری،نقاشی بر روی ظروف و دست بافته ها بلکه نشانه های این
هنرمندی را حتی در گورستان های اصفهان نیز می توان مشاهده کرد .
بدون شک
گورستان تخت فولاد را می توان موزه ای بزرگ از زیبا ترین سنگ قبرها به
حساب آورد. سنگ قبرهای این گورستان مولود کار جمعی هنرمندان اصفهانی
است. ذوق و قریحه شاعران،خطوط زیبای خطاطان و قلم هنرمندانه حجاران و
سنگ تراشان، همه و همه در خلقت این مجموعه به یاد ماندنی، نقش ارزنده
ای ایفا کرده اند.
البته
مقصود ما در اینجا از نشان دادن خطوط و تصاویر روی سنگ قبرها تنها
معرفی آنها نیست بلکه نمایش عواطف،احساسات،ذوق و قریحه هنرمندانه ایست
که درگورستان ها نیز با تمامی ظرافت هایش به چشم می خورد.
انواع سنگ نوشته های موجود
در
گورستان تخت فولاد سه دسته سنگ نبشته مشاهده می شود که می توان آنها را
به دو بخش جنبی شامل سنگابها و سنگ کتیبه ها و یک بخش اصلی شامل سنگ
قبرها تقسیم کرد.از آنجا که موضوع اصلی بررسی سنگ مزارهای این گورستان
می باشد لذا به اختصار به دو بخش فرعی فوق الذکر یعنی سنگابها وسنگ
کتیبه ها می پردازیم.
الف-
سنگابها:
در
گورستان تخت فولاد سنگابها می تواند مجموعه جالبی را تشکیل دهند. هرچند
که تعداد آنها محدود است و از نظر هنری نیز عاری از ظرایف لازمه است
اما از دیدگاه مردم شناسی حائز اهمیت می باشد.
نصب
سنگابها در مساجد ویا گذرگاه ها از دوره صفویه معمول شده بود. به وجود
آمدن این پدیده جالب،ارتباط خاصی با عقاید مذهبی مردم دارد. علاقه مندی
و ارادت مردم به سالار شهیدان حضرت حسین بن علی علیه السلام،مظلومیت و
عطش آن بزرگوار و خاندان و یارانش در روزهای گرم و داغ سرزمین کربلا که
با قطع آب فرات بر روی آنها همراه بود،موجب شده است جهت اجر و ثواب چه
از طریق احداث آب انبار ها،سقاخانه ها و یا تعبیه سنگابها به تشنه لبان
آبی برسانند.
وجود
سنگابهای کوچک و بزرگ در تخت فولاد نیز از همین اعتقادات مایه می
گیرد،افزون بر اینکه ثواب این عمل پسندیده به ارواح اموات خیرین نیز
نثار می گردد.
سنگابهای تخت فولاد عموما به صورت ساده و گاه حجاری شده هستند که در
ورودی بنا نصب شده اند مانند سنگابهای تکیه بابارکن الدین و تکیه مادر
شاهزاده.پاره ای از سنگابها به صورت جامهای پایه داری هستند که نمونه
آن در تکیه واله و تکیه آقا مجلس مشاهده می شود.
نمونه
های سنگاب مزین به خط نوشته در تخت فولاد را می توان در تکیه لسان
الارض و میرفندرسکی،بابارکن الدین،آغاباشی مشاهده کرد.هرچند سنگاب تکیه
میرفندرسکی را ازنظر حجاری وشکل وفرم نمی توان با سایر سنگابهای دوره
صفوی مقایسه نمود اما ازآنجا که سنگاب کتیبه داری است ازاهمیت خاصی
برخورداراست.
سنگاب
تکیه میر از آثار دوره صفوی است وبانی آن شاه محمود بیکاخلف مرحوم بیکا
می باشد که بر مؤمنین وقف کرده و ثواب آن را بر پدر خود هدیه نموده است
ودرپایان لعنت خدا ونفرین رسول وائمه هدی علیهم السلام را نثار تغییر
دهنده این وقف کرده است. خط این کتیبه نستعلیق وفاقد تاریخ است.
ب- سنگ
کتیبه ها:
این سنگ
نبشته ها عموماً حاوی اطلاعات مربوط به تاریخ احداث ویا مرمت بناهای
موجود در تخت فولاد است. این کتیبه های انگشت شمار هم گویای طبع ظریف
هنرمند اصفهانی است. در اینجا به چند نمونه از سنگ نبشته ها اشاره می
شود.
1- سنگ
نبشته مرمت تکیه بابا رکن الدین:
در سمت
راست در ورودی بقعه تکیه بابا رکن الدین سنگ مرمر تقریباً مربعی شکل به
ابعاد 35*33 سانتیمتر برروی دیوار نصب شده نبشته در5 سطر به خط نستعلیق
وشرح تعمیربنا می باشد. طبق این کتیبه میرزا محمد نصیر بایزیدی بسطامی
درذیحجه سال 1200هجری درصدد تعمیر وابادی بقعه مزبور برآمده است.
2- سنگ
نبشته مسجد مصلی
این
کتیبه سنگی مورخ به سال 1305 هجری به خط عبدالرحیم افسرازشاعران
وخطاطان اصفهان وبا حجاری حاجی حسین بن محمد رضا است. براساس این
کتیبه محمد تقی نقشینه به احداث این مسجد اقدام نموده است. ماده تاریخ
کتیبه ازمانی شاعر دوره قاجار وبه شرح زیر است:
چون این فر خجسته بنا شدتمام که بادا همیون
براهل یقین
زمانی طلب کردتاریخ، گفت مبارک
بگردیدبرمتقین
3- سنگ
نوشته آب انبار مصلی
قطعه
سنگ مرمر سفیدی است که بردیوارآب انبار نصب شده است وبرروی آن 12بیت
شعربه خط نستعلیق حجاری شده است. تاریخ کتیبه 1299هجری وماده تاریخ آن
عبارتست از:
خراج خال می داد روح القدس را این
نغزمصرع برطبق وقاّد
بیرون بها کن ازبهرتاریخ «ماء
معینی ازتخت فولاد»
4-
کتیبه های سنگی سرستون های مسجد رکن الملک
برقسمت
فوقانی سرستون های سنگی چهارگانه زیرگنبد مسجد رکن الملک اشعاری به خط
نستعلیق برجسته حجاری شده که برای نمونه به یکی دوبیتی که برروی یکی
ازستون های سنگی حکاکی شده اکتفا می شود:
شدزرکن الملک چون بنیان این محکم بنا سال
اتمامش خلف ازاین وان جویا شد
عقل دوراندیش اوازبهرتاریخش سرود ازسلیمان
مسجدالاقصی نگر بر پا شد
ج- سنگ
قبرهای تخت فولاد
سنگ
قبرهایی که امروزه درمجموعه گورستان تخت فولاد به چشم می خورد بازمانده
تعداد زیادی ازسنگ قبرهای باارزش مربوط به قرن دهم تا قرن اخیراست.
متأسفانه ازسنگ مزارهای قبل ازدوره صفوی چیزی باقی نمانده است. امّا
طرح هایی ازسه سنگ قبر متعلق به قرن پنجم ویا ششم هجری دردست است که
احتمال می رود مربوط به تکیه لسان الارض باشد. ازسنگ قبر قدیمی ترین
مدفون این گورستان یعنی یوشع بن نون ازاولیای بنی اسرائیل اطلاعی دردست
نداریم و با توجه به همزمانی آثارکهن به نام استر خاتون درقبرستان
قدیمی پیر بکران که مربوط به سالهای(615-562 ق.م.) است چنین به نظرمی
رسد که قدیمی ترین سنگ قبر نیزمتعلق به این قبر بوده باشد.
اما
قدیمی ترین سنگ قبوری که تابحال بدست آمده است یکی سنگ قبر بابا فولاد
مورخ 959 هجری و دیگری زیبا بنت خواند درویش مورخ به سال 964 در تکیه
بابا رکن الدین است.
هرچند
بر روی سنگ قبر بابا رکن الدین سال 760 هجری نقش بسته است اما اصل
کتیبه سنگ و حجاری در دوره فوی صورت گرفته است.
حجاری
سنگ قبر ها در دوره زندیه و قاجاریه پیشرفت زیادی داشته است ووجود
تعداد کثیری از سنگ قبر های این دوره بخصوص قاجاریه نشانگر انحطاطی است
که در صنعت حجاری در این دوره پیدا شد لیکن همیشه آن استعداد و ذوق
دربین هنرمندان اصفهانی باقی بوده و فقط متر صد فرصت و وضعیت مناسبی
بودند که با تمام قوا هنرخود راعرضه بدارند. لذا می بینیم که تعداد
کثیری از سنگ قبر های تخت فولاد به این دوره تعلق دارد و بعضاً از لحاظ
خطوط،نقوش و طرحها از شاهکارهای هنری به حساب می آیند .
نحوه استقرار سنگ مزارها
سنگ قبر
های تخت فولا د به سه شیوه افقی(خوابیده)،عمودی(افراشته)-افقی و عمودی
با هم به کار رفته که به اختصار به هر سه شیوه اشاره می شود:
1- سنگ
قبرهای افقی (خوابیده)
این نوع
سنگ قبرها که قسمت اعظم سنگ قبرهای این گورستان را تشکیل می دهند به
دوصورت دیده می شوند:
الف- به
صورت مستطیل که قطرآن گاهی از ده سانتیمتر نیز تجاوز نمی کند.
ب-
دارای قطرزیاد و به اصطلاح صندوقی شکل که دراین صورت سطوح جانبی آن نیز
مورد استفاده حجار قرار گرفته و با گل و بوته و خطوط تزئین شده است
مانند سنگ قبرهای صندوقی تکیه بختیاری ها و سنگ قبر بابا فولاد که در
بیرون تکیه خاتون آبادی قرار دارد.در این صورت سنگ قبربرروی سکویی بلند
تراززمین قرارمی گرفت.
یکی از
مهمترین مواردی که از لحاظ مردم شناسی حائز اهمیت است وجود زائده هایی
در بالا و پائین سنگ قبر های افقی است که در میان مردم اصفهان
به«بالین» مصطلح می باشد بدین صورت که سنگ قبور مردان دارای یک زائده
در بالای سنگ و سنگ قبرزنان این زائده را هم در بالا و هم در پائین
دارد که بر اساس آن شناسایی سنگ قبر مردان و زنان برای افراد عامی میسر
می شده است .گاه آیات قرآنی و یا اسماء جلاله خداوند،بر روی بالین
فوقانی نوشته می شد و همین برجسته بودن حرمت آیات راحفظ،و از قرار
گرفتن زیر پای زائرین جلوگیری می کرد.
2-
سنگ قبر های عمودی(افراشته)
عموماً
دارای ارتفاع و قطر و وزن کم هستند و به دو صورت بر روی قبر نصب گردیده
اند .
الف-
برخی از سنگ های افراشته بر دیوار جنب قبر نصب شده اند مانند سنگ
ملاحسن نائینی و یا بر سطوح جانبی سکویی که بر روی قبر قرار دارد تعبیه
شده اند،مانند سنگ قبر میر فندرسکی.
ب- برخی
دیگر از سنگ قبر ها به صورت افراشته بدون پشتبند می باشند که اطلاعات
مربوط به متوفی بر روی آن نوشته شده است مانند سنگ قبر میرزا عبدالله
تفرشی و میر معصوم در تکیه بید آبادی و سنگ قبرملا محراب گیلانی در
تکیه چهار سوقی .
هر چند
هر دو طرف سنگ برای حکاکی قلبل استفاده می باشد اما اغلب ازیک سطح آن
بیشتراستفاده نشده است. به جز سنگ قبر افراشته جمال الدین خوانساری و
آقا حسین خوانساری که هر دو طرف آن نوشته دارد.
سنگ
قبر افراشته ای در تکیه مادر شاهزاده وجود داشته متعلق به ناصرحکمت
طبیب که درمرمت های اخیرآن را به صورت افقی نصب نموده اند.
3-سنگ
قبرهای عمودی-افقی
دراینگونه موارد قبردارای دوسنگ نوشته عمودی و افقی است. سنگ قبر اولی
به معرفی متوفی پرداخته و اطلاعات اضافی در سنگ قبری که بعداً نصب شده
ادامه یافته است. اما تقدم وتأخرنصب سنگ قبر عمودی یا افقی درهر مورد
متفاوت است.
هردونوع
آن درقبرستان تخت فولاد به چشم می خورد. مثلاً برروی قبرمیر معصوم
درتکیه بیدآبادی وقبرملا حسن نائینی درتکیه بابا رکن الدین سنگ
قبرعمودی وافراشته قدیمی تر از سنگ قبرافقی است، لیکن سنگ قبور افراشته
آقا جمال وآقا حسین خوانساری درتکیه خوانساری متأخرند وسنگ های افقی از
قدمت بیشتری برخوردارند.
انتخاب سنگ ومعدن سنگ
اساساً
حجاران اصفهانی جهت دستیابی به سنگ خوب ومغوب دو مسئله را مورد توجه
قرار می دادند: 1- انتخاب سنگ با مشخصه های لازم 2- انتخاب معدن
1-
انتخاب سنگ:
حجاران
در انتخاب سنگ های مورد استفاده جهت قبور ویا دیگر صنایع سنگی نهایت
دقت را مبذول می داشتند. از آنجا که آزمودن سنگ به منزله بخشی از
فرایند انتخاب سنگ، کاری نسبتاً مشکل وپیچیده است ولی می بایست انواع
مختلف سنگ ها را به روش های گوناگون آزمود، به همین جهت حجاران شرایط
ومشخصه های اساسی وخاصی را جهت استفاده از سنگ ها مورد توجه قرار داده
اند که به چند مورد آن اختصاراً اشاره می شود:
الف:
دوام واستحکام
از آنجا
که سنگ قبرها عموماً درمعرض تابش مستقیم آفتاب ویا بارش برف وباران
قرار می گیرند با توجه به معیارها، سنگی انتخاب می شود که توانایی
استقامت دربرابر آب وهوای محیط جدید راداشته باشد به عبارتی دیگر سنگ
هایی انتخاب می شود که دربرابر هوازدگی مقاومت کند ومتلاشی نشود، به
همین جهت درانتخاب سنگ، ظرفیت جذب آب(با توجه به مقدار تخلخل، نوع
واندازه خلل وفرج) را نیز در نظر می گرفته اند.
ب:رنگ
حجاران
اصفهانی در انتخاب رنگ سنگ ها نیز دقت لازم را داشتند و با توجه به
کاربرد سنگ مورد نظر در فضای باز و یا فضای سرپوشیده،رنگ ها نیز کم و
بیش تغییر می کردند .
مثلاً
سنگ سیاه که در مقابل شرایط جوی از استحکام بیشتری برخوردار است در صحن
ها و سنگ های مر مر روشن، سفید، سبز روشن و یا لیمویی که در مقابل نور
خورشید ایجاد انعکاس می کنند جهت قبور داخل بنا استفاده می شده است.
سنگ های
مرمریت خاکستری و یا مرمر خرمایی رنگ به علت استحکام بیشتر در فضای باز
مورد استفاده قرار می گرفت هر چند در سده اخیر،این مشخصه های اصلی در
انتخاب سنگ کمتر دخالت داشته است و البته سفارش مشتریان نیز در استفاده
از رنگ ها و نوع سنگ نیز نمی توانست بی تأثیر باشد.
ج:نوع
طرح ها
نوع طرح
از نظر پرکاری و ظرافت در انتخاب جنس سنگ ها تأثیر داشت.زیرا با توجه
به اینکه یکی از مراحل حساس بعد از حجاری،پرداخت سنگ است انتخاب نابجای
جنس سنگ می تواند باعث پریدگی خطوط و طرح های ظریف،به خصوص موقع پرداخت
شود.به همین دلیل در حکاکی خطوط و طرح های ظریف،از سنگ مرمر استفاده
می شد.
2-
انتخاب معادن
اختلافات محیطی بین معادن و محل مورد استفاده سنگ گاه سبب تغییر شکل آن
ها می شود از این رو حجاران سعی می کردند از معادنی،سنگ انتخاب کنند که
شرایط محیطی و آب و هوایی نظیر اصفهان داشته باشند.
معادن
مورد استفاده:
با توجه
به شرایط گزینه معادن و سنگ،پس از بررسی و اطمینان از شرایط مساعد،نسبت
به انتقال آن به اصفهان اقدام می کرده اند.برای مثال سنگ سیاه را از
نجف آباد،گرانیت از اردستان و جوشقان قالی کاشان،سنگ مرمر سفید را از
کرمان و سنگ مرمر سبز را ازاطراف یزد تأمین می کردند.مهمترین معادن به
شرح زیر می باشند:
1-
معادن اردستان
شاردن
فرانسوی در سیاحت نامه خود که به سالهای 1021تا1025هجری در زمان سلطنت
شاه عباس نوشته شده می نویسد:« معدن سنگ مرمری در اردستان کشف شد که
برای ساختمان مسجد شاه به کار برده می شد اما امروزه اثری از آن وجود
ندارد »با توجه به جنس و رنگ مرمر با رگه های خرمایی که در ازاره و
ستون های مسجد امام اصفهان به کار برده شده و مشابهت نام آن با سنگ
قبرهای بابا رکن الدین ومیرفندرسکی که همه دراین دوره حجاری شده اند،
به نظر می رسد که سنگ قبرهای اخیر نیز ازهمین معدن دراردستان استخراج
شده باشند.
یکی
دیگر از معادن مهم سنگ اردستان معدن سنگ بلوک علیا یا لاسیب است که
تولیدات آن بیشتر جهت استفاده لوحه های قبر به اصفهان وکاشان منتقل می
شود.
2- معدن
لاشتر
معدن
لاشتر در44کیلومتری روستای غضنفریه ازتوابع دهستان سفلی شهرستان شهرضا
قرار دارد. کوه لاشتر با ارتفاع حدود 1800متر جزو رشته کوه ماهدشت
محسوب می شود. معادن این رشته کوه بزرگترین معدن تأمین کننده سنگ
گرانیت است که نه تنها در اکثر سنگ قبرهای تخت فولاد بلکه درشبستان های
مساجد وبقاع ستون دار، مانند مسجد مصلی ، مسجد تکیه چهار سوقی ، مسجد
تکیه کازرونی ها وتکایای مادر شاهزاده وچهار سوقی و...کاربرد فراوان
داشته است.
3-
معادن جوشقان قالی
سلسله
جبال اطراف جوشقان قالی از توابع کاشان دارای معادن متعدد سنگ است که
قسمتی از تولیدات آن به اصفهان حمل می شده و جهت تهییه سنگ قبور تخت
فولاد به کار می رفته است. این معادن عبارتند از :
الف-
معدن سنگ مرمریت: این معدن در 130 کیلو متری شمال اصفهان و در 6 کیلو
متری غرب جوشقان واقع است.
ب- معدن
سنگ لیمویی: در سه کیلو متری جنوب جوشقان واقع شده نوع سنگ آن مرمریت
است و امروزه مورد بهره برداری قرار نمی گیرد.
ج- معدن
درکان: این معدن در فاصله 170 کیلومتری شمال اصفهان و 38 کیلومتری شمال
غربی جوشقان قرار دارد و دارای چهار ناحیه استخراجی است. نوع سنگ این
نواحی مرمر کرم،لیمویی و سبز رنگ است و سنگ مرمر سبز که مرغوب تر است
به ناحیه چاه یوسفعلی تعلق دارد.
نوشتار
سنگ قبرها
انتخاب
متن و نوشتار سنگ قبر ها از مهمترین مراحل است و معمولاً این نوشتار
شامل سه بخش است:
الف-
سرلوحه:
«
سرلوحه» یا « آغازین» عبارتیست که بر فراز متن نوشته می شود نگارش و
انشای سرلوحه پر محتواترین عبارات مربوط و با ویزگی خاص می باشد. مضمون
ای عبارات غالباً به شرح ذیل می باشند:
1- از
اسماء و صفات الهی می باشد مانند: «بسم الله؛بسم الله الرحمن الرحیم»،«
هوالغفور»،« هوالغفور الرحیم»،« هوالشفیع» ...
2-
عباراتی که بقای ذات باری و فنای غیر او را می رساند مانند:
«هوالباقی»،«هو النفس ذائقة الموت»،«کل من علیها فان»،« کل شیی هالک
الا وجهه» و« هو الحی الذی لایموت» ...
3- توجه
به عالم آخرت.
4-
تأکید بر توکل و اطمینان قلب به متقین مانند:« الا ان اولیاء الله
لاخوف علیهم و لا هم یحزنون»،« یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی ال ربک
راضیه مرضیه» و« من ئیتوکل علی الله فهو حسبه»
5-
اظهار تأسف ازوقوع فاجعه مانند«واذا مات العالم ثلمه فی الاسلام»
6- گاه
محررین وکاتبین خوش ذوق، ایات وروایاتی که به نوعی نام متوفی ذکر شده
باشد را جهت سرلوحه برمی گزیده اند. برای مثال بر سنگ قبرمریم دایه سیف
الدوله میرزا ازآیه ذیل استفاده شده است: « یا مریم ان الله اصطفیک...»
وبر سنگ مزار آقا جمال خوانساری این حدیث به چشم می خورد:« ان الله
جمیل ویحب الجمال» وبر سنگ مزار عالم وادیبی به نام ابراهیم ورنو
سفادرانی نیز آیه« سلام علی ابراهیم» نوشته شده است.
7- گاه
کلمات وعباراتی مانند :« هذا المضجع»،« هذا المرقد» و« آرامگاه» و...در
سرلوحه قبور بسیار دیده می شود.
ب- متن
سنگ نوشته
قسمت
اعظم سنگ نوشته به متن اختصاص دارد. این نوشته ها رامی توان به سه دسته
تقسیم کرد:
1- متن
سنگ قبر به صورت نثر فارسی وبعضأ به زبان عربی ومعمولأ حاوی اطلاعات
تاریخی در مورد متوفی می باشد. ازجمله معرف مقام علمی، فقهی، هنری
وادبی، اصلو نصب وتاریخ فوت اومی باشد.
2- گاه
متن نوشتار به صورت شعر امده که دراین قالب نیز نه تنها مفاهیم خاص
عرفانی ادبی ومقام وموقعیت خاص علمی ایمانی متوفی نمایان است، بلکه
احساسات شاعر نیز به نحو احسنت متجلی است. مانند سنگ قبرآقا مجلس وآقا
محمد بیدآبادی. گاهی نیز از اشعار ادبی نیز استفاده شده است. یکی از
مهمترین اشعاری که برروی بسیاری از سنگ قبور تخت فولاد به چشم می خورد
عبارتست از:
وفدت علی الکریم بغیر زاد من
الحسنات والقلب السلیمی
وحمل زاد اقبح کل شیی اذا
کان الوفود علی الکریمی
3- در
بسیاری از قبور متن نظم و نثر با هم آمده و شعر در انتهای متن و حواشی
سنگ نقر گردیده است غالب این اشعار به بیت و مصرعی که ماده تاریخ فوت
متوفی است ختم میشود البته موضوع ماده تاریخ در سنگ نبشته ها بسیار
گسترده می باشد.
ج-
حواشی:
حواشی
گاه به تزئینات اختصاص یافته و گاه در صورت زیاد بودن ابیات انتهایی
متن،ادامه اش که اغلب شعر است در حواشی نوشته شده است.البته گاهی
اشعارفقط در حاشیه و از متن جدا می باشد قبوری نیز وجود دارند که دارای
متن کوتاه و بدون حاشیه می باشند.
ماده تاریخ سنگ قبور
یکی از
مهمترین فنون و ظرایف شعری شعرا،هنر و فن سرودن ماده تارخ بر اساس حروف
ابجد می باشد به این صورت که مصرع آخر اشعار به تاریخ فوت شخصیت مورد
نظر اختصاص دارد و برای هر حرف این مصرع عددی را قائل شده اند که مجموع
اعداد مزبور تاریخ فوت متوفی را به دست می دهد.بعضی از اساتید و شعرا
مهارت بسیاری در این فن داشته اند تا جایی که قصایدی سروده اند که هر
مصرع آن ماده تاریخ بوده است.
ماده
تاریخ فوت میر معصوم از علما و شخصیت های بزرگ قرن دوازدهم را خادم
شاعر اصفهانی سروده و چنین آورده است :
خادم ازجمله وز رقم به حساب
بیست مصرع بموقع از پی هم
در
تاریخ فوت آقا محمد بید آبادی عالم،فیلسوف و عارف مشهور قرن
دوازدهم،محمد کاظم واله ابیاتی سروده که هر دو مصرع بیت آخر آن ماده
تاریخ می باشد که شاعر در یک بیت مانده به آخر به این مسأله اشاره کرده
است:
کرد واله از پی تاریخ او بیتی رقم تا
بود هرمصرعی برسال فوتش رهنمون
قبله ارباب علم آقا محمد شد زدهر
برگزیده عارفی عالم شد از دنیای دون
مضامین ماده تاریخ سنگ قبرها
1- ماده
تاریخ تکرار یک واقعه مهم که در ذهن ها وجود داشته و ایجاد ارتباط با
آن. ماده تاریخ فوت آقا حسین
خوانساری، مشتمل بر صنایع شعری است که اغلب آن ها در هنگام وقوع حادثه
گفته شده است:«امروز هم ملائکه گفتند یا حسین 1098» یعنی فوت خوانساری
یادآور واقعه عاشورا است.
2- ماده
تاریخ ها از نام و نشان شخص و مقام علمی و شخصیتی افراد سخن می گوید:
در مورد
تاریخ در گذشت ملا فرج الله دری مدفون در تکیه حاج آقا باقردردشتی،جلال
الدین همایی متخلص به سنا چنین سروده است:
« تارخ راسنا به میان پا نهاد و
گفت دری دری زمخزن علم و کمال بود»
و یا به
مناسبت درگذشت شیخ محمود مفید مدفون در تکیه آقا محمد بید آبادی برنا
چنین آورده است:
برنا پی رحلتش به شمسی
گفتا «لقمان زمان و عهد خود بود مفید»
1382
3-
زمانی که از منزلت و شخصیت زنان سخن به میان آمده مضامین عفت و عصمت
آنان ماده تاریخ فوتشان گردیده است:
برسنگ
قبر شهربانو متوفی به سال1257 ه.ق. و مدفون در تکیه مادرشاهزاده چنین
سروده است:
نوشت کلک ضیا ازبرای سال
وفاتش مه سپهرعفافی ازاین جهان شده بیرون
1257
وتاریخ
فوت گوهربیگم سلطان مدفون درتکیه خوانساری رااینگونه سروده اند:
گفت بیمه آسمان آمد
ازآنک «گوهرجیهون عصمت ماه شد»
1258
4- گاهی
شاعردراستخراج ماده تاریخ ازمعنای لغوی نام متوفی استفاده کرده است
وآنرا درشعرخودگنجانده است:
درمرگ
ضیا شاعروخطاط معروف اصفهان،تاراج اصفهانی گفته است:
ناگه زبان خامه تاراج زان
میان کرد این بیان«بدیده مردم ضیا نماند»
در سال
فوت شیخ قاسم،خادم اصفهانی چنین سروده است:
ازدهر چو شیخ قاسم زهد شعار
بگرفت به امر حق به فردوس قرار
تاریخ وفات اورقم زد
خادم «آسوده زعفوقاسم جنت ونار»
5- گاهی
ماده تاریخ از علت فوت متوفی خبر می دهد:
پی تاریخ سالش کلک دانش
رقم زد«کشته شدعابد به ناکام»
1225
6- بعضی
صاحبان ذوق کلمات یا عباراتی راکه به حساب ابجدباتاریخ فوت متوفی
مطابقت دارد درارتباط با مرگ وآخرت و موضوعاتی ازاین نوع به رشته تحریر
درآورده اند:
الف-
مرگ،رحلت وکوچ به سرای ابدی
به نظر
می رسدصحبت ازمرگ ازجمله بدیهی ترین مواردی باشد که شعرا دراشعاروماده
تاریخ ها ازآن سخن رانده باشند: برهمین اساس استفاده ازاین مزامین بخش
مهمی ازماده تاریخ های سنگ قبورتخت فولاد رادربرمی گیرد.
هاتف
ماده تاریخ فوت حاج محمد حسن کلباسی مدفون درتکیه اژه ای راچنین رقم
زده است:
بتاریخش رقم زدکلک
هاتف «زدنیا پیشوای اهل دین رفت»
1190
درسروده
برنا تاریخ فوت آقا عطاء الله درب امامی حسینی اینگونه آمده است:
کلک برنا از پی تاریخ او رقم زد
رفت از دار فنا سید عطاءالله عالم
1387
درتاریخ
درگذشت میرزا ابوالقاسم ناصر حکمت آوورده اندک
بهر تاریخ وفاتش گفت الهامی که حیف
رفت از دنیای ما آن آدم با افتخار
1331
ب- ورود
به جنت و بهشت رضوان
مضمون،تمایل و آرزوی شاعر برای ورود متوفی به جنت و فردوس اعلا بخش
زیادی از ماده تاریخ های فوت افراد را به خود اختصاص داده است.
این بیت
در ماده تاریخ درگذشت حاج میرزا محمد علی انصاری سروده شده است:
« شده جنت مقام انصاری»
1305
و کفاش
شاعر اصفهانی در سال تاریخ فوت ملا عبد الله بن علامه مولی علی اکبر
اژه ای چنین گفته است:
از پی تاریخ رحلتش گفتا رفته عبد
الله از دنیا به گلزار جنان
1265
وماده
تاریخ وفات میرزا سید هاشم طبیب خراسانی از خادم اصفهانی :
به تاریخش رقم زد کلک خادم « وطن بادش
بهشت جاودانی»
1154
ویا
صهبا شاعر معروف اصفهان مصرع دوم بیت ذیل را در تاریخ مرگ سید
عبدالباقی موسوی کلانتر اصفهانی ماده تاریخ قرار داده است:
کلک صهبا از پی تاریخ فوتش زد رقم بزم جنت منزل
آن زبده سادات باد
1168
ج-
درخواست غفران آمرزش
درخواست
غفران آمرزش و رحمت واسعه حق برای متوفی از دیگر خواسته ها و آرزو های
شاعر است که در ماده تارخ تجلی یافته است :
بیت ذیل
توسط پرتو در رثای حاج محمد جعفرآباده ای عالم و فاضل دوره قاجاریه
سروده شده است:
سال تاریخش ز پرتو شد سؤال گفت« اللهم
نور مضجعه»
1280
تاریخ
مرگ حسینعلی مشفق ضرغامی شاعر و ادیب اصفهان در مصرع ذیل بروز یافته
است.
به شمسی سال فوتش گفت برنا « روان
مشفق ما شاد گردد»
1251
د-
همنشینی با حوران
همنشینی
با حوران بهشتی از جمله عبارات ظریفه ای است که بیشتر در مورد زنان به
کار رفته،ماده تاریخ فوت حوری نسا بیگم همسر شیخ الاسلام :
بهر تاریخ وفاتش زد رقم کلک ضیا درجنان
حوری نسا را حوری آمد هم کلام
1249
در وفات
مریم دایه شاهزاده سیف الدوله میرزا فرزند فتحعلی شاه شاعر چنین رقم
زده است:
ضیا از بهر تاریخش رقم زد به حوران
همنشینی کرد مریم
1246
و سروده
برنا در ماده تارخ فوت خانم روضاتی :
به تاریخ وفاتش گفت برنا قرین جور شد بهجت
مینو
1396
ه-
ناکامی متوفی
کلمه
ناکامی عموماً در مواردی به کار می رفت که متوفی در سنین جوانی و مجرد
و یا تهیدست و نیازمند دار فانی را وداع می گفته و بر همین اساس شاعر
ماده تاریخ می سرود.
برسنگ
قبر ملا عبد الواسع بن ملا کلب علی همدانی شاعر و ادیب متخلص به دامی
این بیت دیده می شود:
رقم زد این چنین کلک رفیق از بهر تاریخش « به
ناکامی ز دنیا رفت عبد الواسع دامی»
1173
این بیت
نیز بر سنگ قبر شیخ محمد حسین واعظ مدفون در تکیه مادر شاهزاده به چشم
می خورد:
ازپی تاریخ او بهای حزینی گفت شیخ
حسین از زمانه کام ندیدی
1288
و-
شفاعت و همنشینی با معصومین(ع)
شفاعت و
همنشینی با معصومین علهم السلام از متوفی و همجواری متوفی با ایشان
آرزو و اشتیاقی است که در پاره ای از ماده تاریخ ها متجلی شده است.
در
تاریخ فوت محمد علی ملا باشی عالم و فاضل دوره قاجار وحیدی شاعر
اینگونه سروده است:
بنوشت وحیدی از پی تاریخش
«دربار محمد و علی یافت مقام»
1287
و یا در
تاریخ مرگ سید محمد طباطبایی مدفون در تکیه بید آبادی خرد چنین سروده:
خرد تاریخ سال رحلتش گفت محمد
رفته تا ئنزد محمد
1331
ز-
اظهار تأسف و تأثر
افسوس و
حسرت از دست دادن متوفی،گاه مضمون کلام ماده تاریخ بوده است.
برسنگ
قبر ملا عبدالله بن حسن،ماده تارخ فوت از قلم صهبا به این شرح است :
کلک صهبا نوشت تاریخش حیف آن
زبده افاضل حیف
1184
همایی
متخلص به سنا در تاریخ فوت میرزا حسن خان جابری انصاری چنین سروده است:
زگفتار سنا در سال فوتش
نوشتم« مرد شیخ جابری آه»
1376ه.ق.
ح-
سیراب شدن از آب کوثر و سلسبیل
ازآنجا
که سیراب شدن ازآب کوثر و سلسبیل منسوب به روز قیامت است بنابراین در
اشعار شعرا جهت ماده تاریخ به آن اشاره شده است.
از
جمله:
پی تاریخ فوتش این رقم زد &n | 